Miasto ze schodami potiomkinowskimi – historia i ciekawostki

Na hasło „miasto ze schodami potiomkinowskimi” niezawodną odpowiedzią jest Odessa – portowe miasto nad Morzem Czarnym, liczące dokładnie 6 liter. To tutaj znajduje się monumentalna konstrukcja, która przeszła do historii światowej kinematografii i stała się wizytówką ukraińskiego kurortu. Sprawdź, jakie ciekawostki kryje historia tych schodów i samego miasta.

Czym Odessa jest w krzyżówkach?

W leksykonach szaradzistów definicja „ukraińskie miasto ze Schodami Potiomkinowskimi” występuje w jednym, bardzo konkretnym wariancie. Rozwiązanie tej zagadki, czyli nazwa Odessa, składa się z 6 liter i nie ma obecnie żadnych alternatywnych haseł o innej długości – brakuje odpowiedników na 3, 4, 5 czy 7 i więcej znaków. To sprawia, że wypełnienie diagramu staje się bezdyskusyjne, gdy tylko pojawi się opis nawiązujący do monumentalnych stopni nad portem.

Enigmatyczna fraza bywa też łączona z innymi kontekstami. Bywa opisywana jako kurort nad Morzem Czarnym ze Schodami Potiomkinowskimi, miasto będące miejscem akcji filmu Juliusza Machulskiego „Deja vu”, czy po prostu największy port morski Ukrainy. Krzyżówkowicze spotkają się także z określeniem „czarnomorski port, miejsce akcji filmu Pancernik Potiomkin”.

Historia powstania schodów

Monumentalna budowla, pierwotnie znana jako Schody Gigantyczne, powstała z konieczności połączenia wysoko położonego centrum miasta z nabrzeżem portowym. Wcześniej ten newralgiczny odcinek pokonywało się po drewnianych stopniach. Prace nad projektem rozpoczęto w 1825 roku, a za koncepcję odpowiadał włoski architekt Francesco Boffo, wspomagany przez Awrama Mielnikowa z Petersburga. W 1837 roku zdecydowano się na gigantyczną rozbudowę według planów konstrukcyjnych brytyjskiego inżyniera Uptona, a całość ukończono w 1841 roku.

Los nie zawsze był dla konstrukcji łaskawy. Pierwotne schody wykonano z piaskowca, który szybko ulegał erozji. Dopiero gruntowna rekonstrukcja w 1933 roku przyniosła zmianę materiału na różowo-szary granit wydobywany na Podolu. Przy okazji tych prac modernizacyjnych zmniejszono też liczbę stopni – z pierwotnych 200 do obecnie istniejących 192, ponieważ dolną część pochłonęła rozbudowa ulicy Prymorskiej.

Zmieniały się również nazwy tego obiektu. Po „Gigantycznych” przyszła pora na Schody Przymorskie, później Ryszeliowskie, a w czasach ZSRR aż do 1955 roku funkcjonowały jako Bulwarowe. Obecną nazwę nadano im dla upamiętnienia 50. rocznicy buntu na pancerniku Potiomkin.

Tajniki architektury i złudzenie optyczne

Wyjątkowość konstrukcji polega nie tylko na rozmachu, ale i na przemyślanym zabiegu wizualnym. Schody rozszerzają się ku dołowi, co przy patrzeniu ze szczytu tworzy złudzenie optyczne – wydaje się, że na całej długości mają jednolitą szerokość. Gdy spojrzeć na nie z góry, nie widać również poziomych podestów, przez co ciąg stopni nabiera niemal nieskończonego charakteru. Z kolei obserwator stojący na dole widzi wyłącznie potężną kaskadę wznoszącą się ku błękitowi nieba.

Gdy patrzy się na schody z ich szczytu, wyglądają, jakby na całej długości miały taką samą szerokość – to zasługa wymuszonej perspektywy.

Parametry techniczne i masywna skala

Całkowita długość budowli wynosi 136 metrów, a różnica poziomów między górą a dołem dochodzi do 27 metrów. Do pokonania jest 192 stopni, rozdzielonych na dziesięć podestów. Ich układ nie jest równomierny, co precyzyjnie przedstawiają konkretne dane dotyczące każdego biegu:

Wejście na samą górę wieńczy odsłonięty w 1826 roku pomnik z brązu. Przedstawia on postać w rzymskiej todze – to Armand-Emmanuel du Plessis, książę Richelieu, pierwszy gubernator Odessy. Autorem rzeźby był rosyjski artysta Iwan Piotrowicz Martos. To właśnie pod tym monumentem miejscowi do dziś umawiają się na randki.

Złudzenia i optyczne triki

Efekt wymuszonej perspektywy sprawia, że dolna część schodów ma znacznie większą szerokość niż górna. Projektanci świadomie zastosowali ten manewr, by monumentalne zejście wyglądało spektakularnie zarówno z perspektywy portu, jak i bulwaru. Osoba stojąca na dole odnosi wrażenie, że widzi jednolitą ścianę stopni, podczas gdy z góry podesty całkowicie znikają z pola widzenia.

Filmowa legenda i inne ciekawostki

Światową sławę przyniósł schodom Siergiej Eisenstein, kręcąc w 1925 roku dramatyczną scenę do filmu „Pancernik Potiomkin”. Przedstawiona tam masakra ludności cywilnej przez carskich żołnierzy była fikcją artystyczną, jednak na trwałe weszła do kanonu światowego kina. To dzięki niej w 2015 roku, podczas festiwalu filmowego w Odessie, Europejska Akademia Filmowa nadała budowli tytuł „Skarb europejskiej kultury filmowej”.

W Odessie działy się także wydarzenia związane z polskimi produkcjami. To miasto było miejscem akcji filmu Juliusza Machulskiego „Deja vu”, co jest jednym z popularniejszych tropów w polskich szaradach i krzyżówkach tematycznych. Ale lista znanych twórców zauroczonych tym miejscem jest znacznie dłuższa. Swoje wrażenia opisywali m.in. Mark Twain w powieści „Prostacy za granicą”, a Juliusz Verne w „Upartym Kerabanie” ochrzcił je mianem monumentalnych. O schodach wspominali też liczni pisarze, w tym Józef Kraszewski, Aleksander Kuprin czy Walentin Katajew.

Odeszczanie mają też swoje tradycje związane z humorem i wyczynami. Podczas pierwszych miejskich Humoryn w latach 70. XX wieku śmiałkowie zjeżdżali po stopniach samochodem „Zaporożec”. Inny legendarny mieszkaniec, Siergiej Utoczkin, dokonał tego samego wyczynu na motocyklu, rowerze i w automobilu. Co roku organizowany jest tu także bieg na szczyt – rekordzista pokonał trasę w zaledwie 22,8 sekundy.

Co jeszcze zobaczyć w mieście?

Spacer po porcie to zaledwie początek atrakcji. Miasto, założone w 1794 roku według projektu inżyniera Françoisa Sainte de Wollanta, kryje w sobie wiele architektonicznych perełek. Centralnym punktem bulwaru jest oczywiście wspomniany monument księcia Richelieu, ale już kilka kroków dalej znajduje się Pałac Woroncowów. Zbudowano go w 1830 roku na zlecenie gubernatora Michaiła Woroncowa według projektu tego samego Francesca Boffy, który projektował schody. Do rezydencji przylega niedawno odnowiona Kolumnada.

Idąc dalej, trafia się pod gmach Teatru Opery i Baletu. Za jego projektem w stylu baroku włoskiego stał wiedeński duet Feller i Helmer, ale nad budową czuwał polski architekt Feliks Gąsiorowski. Wnętrza urządzone w stylu Ludwika XVI zdobią marmurowe schody, złocone rzeźby i potężny kryształowy żyrandol. Na placu Soborowym uwagę zwraca z kolei odbudowany Sobór Przemienienia Pańskiego, który od 2005 roku może pomieścić nawet 9 tysięcy wiernych.

Podziemny labirynt korytarzy

Pod ulicami rozciąga się sieć odeskich katakumb o łącznej długości około 2800 kilometrów. Korytarze te drążono od pierwszej połowy XIX wieku, by wydobywać wapień – tak zwany rakuszniak – służący do budowy miasta. Na przestrzeni lat pełniły wiele funkcji: od schronu atomowego i więzienia dla kobiet, po miejsce egzaminów dla kieszonkowców. Choć nazwa sugeruje cmentarz, katakumby nigdy nim nie były. Dziś, wyposażone we własną wentylację i prąd, udostępniane są turystom z obowiązkowym kaskiem i latarką.

Tętniący życiem Privoz

Najgłośniejszym i najbardziej znanym miejscem handlu jest targowisko Privoz. Składa się ono z kilku hal, z których główna oferuje przyprawy, świeże owoce morza, ryby i sery z okolicznych masarni. Na kolejnych można znaleźć tekstylia i sprzęt domowy. To tutaj podobno kupuje się najlepszą czekoladową chałwę w mieście, a zwyczaj targowania się jest mile widziany.

W rankingu najpiękniejszych schodów Europy Potiomkinowskie zajęły szóste miejsce, a w 2015 roku Europejska Akademia Filmowa przyznała im tytuł „Skarb europejskiej kultury filmowej”.