Pomnik Małego Powstańca to brązowa rzeźba przedstawiająca kilkunastoletniego lub kilkuletniego chłopca uzbrojonego i ubranych w za duże elementy umundurowania. Obiekt ustawiono przy zewnętrznym murze Starego Miasta, na pozostałościach półokrągłej baszty, i poświęcono pamięci najmłodszych uczestników powstania warszawskiego.
Historia
Projekt wykonał Jerzy Jarnuszkiewicz w 1946 roku, gdy studiował rzeźbę na Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie i pracował jako wolontariusz przy odgruzowywaniu miasta. Sama rzeźba powstała w pracowni Biura Odbudowy Stolicy, a autor otrzymał wyróżnienie w konkursie organizowanym przez Związek Polskich Artystów Plastyków na rzeźbę upamiętniającą powstanie.
Przez lata powstały liczne miniaturowe kopie rzeźby, rozprowadzane przez pracownię Władysława Miecznika i przypisywane wtedy Janowi Małece. Spór o autorstwo rozstrzygnął w 1979 roku sąd w Warszawie na korzyść Jarnuszkiewicza.
Pomnik wzniesiono z inicjatywy harcerzy Chorągwi Stołecznej ZHP im. Bohaterów Warszawy przy okazji 15. rocznicy nadania chorągwi imienia. Autor przekazał harcerzom projekt i dokumentację do odlania w Zakładach Mechanicznych im. Marcelego Nowotki, a harcerze zebrali środki potrzebne na wykonanie i ustawienie monumentu. Uroczyste odsłonięcie odbyło się 1 października 1983; odsłonił je harcerz i powstaniec Jerzy Świderski w obecności setek harcerzy, przedstawicieli władz i mieszkańców stolicy, a wartę honorową zaciągnęli rówieśnicy upamiętnianych dzieci.
Opis rzeźby
Rzeźba z brązu przedstawia kilkuletniego chłopca w niemieckim stalowym hełmie (stahlhelm) z orzełkiem, z namalowaną biało-czerwoną opaską na ramieniu. Postać ubrana jest w za duże buty i płaszcz lub bluzę typu panterka; przez ramię przewieszony ma pistolet maszynowy. Monument ustawiono na resztkach ósmej półokrągłej baszty obwodu murów Starego Miasta, a rok po odsłonięciu — na murze przy pomniku — umieszczono tablicę z czerwonego piaskowca z krzyżem harcerskim i fragmentem piosenki "Warszawskie dzieci".
Czy rzeźba budzi wątpliwości historyczne?
Adam Węgłowski w artykule opublikowanym w "National Geographic" zarzucił rzeźbie niezgodność z realiami historycznymi, wskazując, że Armia Krajowa nie zezwalała na udział dzieci w walce z bronią. Krytyka dotyczyła przede wszystkim implikacji, jakie niesie przedstawienie uzbrojonego dziecka.
Inne materiały wymieniają jednak przypadki dzieci i nastolatków, którzy brali udział w powstaniu. Wśród wymienianych osób są m.in. Witold Modelski, Jerzy Bartnik, Różyczka Goździewska (8 lat) — sanitariuszka, oraz Jerzy Romuald Grzelak ps. "Pilot" określony jako najmłodszy walczący uczestnik powstania (9 lat). W zestawieniach pojawiają się także Wojciech Zalewski ps. "Orzeł Biały" (11 lat), Ryszard Chęciński ps. "Myszka" (12 lat), Bogdan Bartnikowski (12 lat) i Bohdan Hryniewicz (łącznik, 13 lat). Grupa powstańców w wieku 12–15 lat, która po kapitualcji trafiła do Stalagu IV B Mühlberg, liczyła 49 osób.
Gdzie znajduje się kopia pomnika?
Kopia monumentu eksponowana jest w Sali Małego Powstańca w Muzeum Powstania Warszawskiego.
Informacje praktyczne
- Adres: Podwale, 00-001 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (3 748 opinii)
