Muzeum Więzienia Pawiak znajduje się w Warszawie i upamiętnia funkcjonowanie więzienia Pawiak w czasie niemieckiej okupacji w latach 1939–1944. Placówka powstała z udziałem byłych więźniów politycznych, którzy wspierali prace nad przywróceniem pamięci o miejscu. W budynku wykorzystano ocalałe fundamenty kazamat dawnego więzienia, a podczas odbudowy zabezpieczono dokumenty, przedmioty i elementy wyposażenia wydobyte z gruzów. Muzeum działa jako oddział Muzeum Niepodległości.
Jak powstało Muzeum Więzienia Pawiak?
Inicjatywa utworzenia placówki wyszła od byłych więźniów politycznych Pawiaka, którzy wnieśli wkład w zachowanie pamięci o ofiarach i wydarzeniach. Projekt architektoniczny założenia opracowali Romuald Gutt i Mieczysław Mołdawa. Muzeum zostało otwarte 28 listopada 1965 roku. Budynek wzniesiono na ocalałych fundamentach kazamat VII i VIII z wysadzonego w sierpniu 1944 roku kompleksu więziennego.
Co zachowano i jak zrekonstruowano cele?
Podczas odbudowy wykorzystano odnalezione w gruzy elementy metalowe, takie jak kraty, zawiasy, zamki i okucia, oraz zabezpieczono wydobyte dokumenty i inne przedmioty używane przez więźniów. W zrekonstruowanych celach zachowano fragmenty oryginalnych ścian o wysokości od 1,1 do 1,5 metra, co uwidocznia stopień zniszczenia obiektu. W efekcie rekonstrukcji powstała przestrzeń, która odtwarza warunki izolacji stosowane w okresie wojennym.
Co wchodzi w skład zespołu pomnikowego i jak upamiętniono miejsca szczególne?
Zespół pomnikowy obejmuje fragment bramy wjazdowej w formie filaru, brązową kopię Drzewa Pawiackiego oraz betonowy mur z blokami piaskowca ozdobiony symbolicznymi rzeźbami autorstwa Tadeusza Łodziany i Stanisława Słoniny. Na dziedzińcu odsłonięto obelisk autorstwa Zofii Pociłowskiej. Na wyznaczonym fragmencie dziedzińca za pomocą marmurowych płyt oznaczono miejsca o szczególnym znaczeniu — m.in. zejście do kostnicy, punkt związany z przymusowym czołganiem po żużlu i popiele oraz miejsce wagi węglowej, gdzie 6 grudnia 1943 roku dokonano publicznej egzekucji trzech więźniów.
Na zewnętrznym dziedzińcu umieszczono tablice pamiątkowe, które w ostatnich latach wystawili byli więźniowie, przypominające o deportacjach do obozów. Po drugiej stronie alei Jana Pawła II, na miejscu, gdzie stał budynek więzienia kobiecego zwanego "Serbia", ustawiono płytę upamiętniającą więźniarki i ich cierpienia.
Jakie działania prowadzi Muzeum?
Muzeum prowadzi działalność edukacyjną i badawczą. W rocznicę akcji pod Arsenałem, 26 marca, organizowane są spotkania z harcerzami uczestniczącymi w tamtej akcji. W drugiej połowie września odbywają się Dni Pamięci Pawiaka skierowane głównie do młodzieży; program obejmuje wykłady historyków, lekcje muzealne z udziałem aktorów oraz warsztaty metodyczne związane z dziejami Pawiaka i Polskiego Państwa Podziemnego.
Ważną częścią pracy badawczej są kartoteki tematyczne i osobowe obejmujące cały okres funkcjonowania więzienia. Kartoteka więźniów z lat 1939–1944 jest odtwarzana — obecnie osiągnięto około 50% rekonstrukcji osobowej dokumentacji, ponieważ oryginalne akta zostały zniszczone przez Niemców. Od 1990 roku Muzeum Więzienia Pawiak funkcjonuje jako oddział Muzeum Niepodległości wraz z filią Mauzoleum Walki i Męczeństwa.
Informacje praktyczne
- Adres: Dzielna 24/26, 00-162 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Telefon: +48228319289
- Strona internetowa: pawiak.muzn.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (2 801 opinii)
