W określonych sytuacjach władze samorządowe lub wojewoda mają prawo przeznaczyć podziemne garaże i pomieszczenia budynków na miejsca doraźnego schronienia. Podstawę prawną stanowi art. 102 ustawy o ochronie ludności i obronie cywilnej oraz powiązane rozporządzenia określające wymagania techniczne. Wejście w ten tryb nie następuje w zwykłych warunkach i dotyczy obiektów nadających się do przystosowania.
Kiedy urząd może wydać nakaz?
Organami uprawnionymi są wójt, burmistrz, prezydent miasta, starosta oraz wojewoda. Decyzja administracyjna może zostać wydana tylko wtedy, gdy obowiązuje stan nadzwyczajny lub trwa wojna oraz gdy brakuje wystarczającej liczby schronów i ukryć dla ludności. W przypadku nieruchomości prywatnej nakaz przyjmuje formę decyzji administracyjnej, którą właściciel może zaskarżyć na zasadach przewidzianych w ustawie.
Przy złożeniu odwołania kompetencje do jego rozpatrzenia zależą od organu wydającego decyzję — jeżeli decyzję wyda prezydent miasta lub starosta, odwołanie rozpatruje wojewoda, a jeżeli wojewoda wyda decyzję — minister właściwy do spraw wewnętrznych. Ustawodawca zapisał jednak wyraźnie, że odwołanie nie wstrzymuje wykonania decyzji, co oznacza obowiązek wykonania nakazu mimo trwającego postępowania odwoławczego.
Jakie wymogi techniczne musi spełniać garaż, by mógł stać się miejscem schronienia?
Rozporządzenie Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 9 lipca 2025 r. określa wymagania dla miejsc doraźnego schronienia. Przewidziano wyposażenie umożliwiające zaopatrzenie w wodę, odbiór komunikatów radiowych, oświetlenie sztuczne, ogrzewanie oraz rozwiązania dla ścieków i zasilania elektrycznego. Wentylacja musi zapewnić warunki przez co najmniej 48 godzin przy stężeniu tlenu nie niższym niż 18 proc. i dwutlenku węgla nie większym niż 2 proc.
Szczegółowe normy dotyczą także garaży podziemnych. Część przeznaczona dla ludzi powinna znajdować się co najmniej 20 metrów od bramy garażowej, a rozplanowanie wyjść, zabezpieczeń przed odłamkami i instalacji ma odpowiadać wymogom bezpieczeństwa. Zwykłe oznakowanie nie wystarcza — konieczne jest dostosowanie konstrukcji i instalacji do wymagań rozporządzenia.
Co to oznacza dla właściciela i użytkowników budynku?
Obiekty zbiorowej ochrony usytuowane w budynkach niepublicznych są przeznaczone w pierwszej kolejności dla użytkowników tego budynku. W praktyce oznacza to, że w garażu pod blokiem pierwszeństwo mają osoby związane z tym budynkiem, a dalsza organizacja wykorzystania miejsca zależy od decyzji organów. Nie każdy pojedynczy garaż automatycznie staje się miejscem dla wszystkich mieszkańców okolicy.
Przy planowych przeglądach obiektów organy mają obowiązek wyszukiwać pomieszczenia przydatne do przystosowania, z wyłączeniem budynków mieszkalnych jednorodzinnych i budynków bez kondygnacji podziemnych. W przypadku nowych inwestycji od 29 maja 2026 r. obowiązuje przepis wymagający, aby kondygnacje podziemne nowych budynków mieszkalnych wielorodzinnych i garaże podziemne projektować tak, by można było w nich zorganizować miejsce doraźnego schronienia.
Jak finansowane są prace przystosowawcze?
Ustawa przewiduje możliwość udzielania dotacji celowych na organizowanie miejsc doraźnego schronienia oraz przygotowanie budowli ochronnych do użycia. Właściciel lub zarządca mogą ubiegać się o dofinansowanie sięgające do 100 proc. zwiększonych kosztów inwestycji związanych z zapewnieniem funkcji ochronnej. To nie oznacza automatycznego pokrycia wszystkich wydatków związanych z budynkiem czy remontem.
Na poziomie województwa trwają prace planistyczne i modernizacyjne. Mazowiecki Urząd Wojewódzki informował, że samorządy planują modernizację lub budowę około 600 obiektów, z prawie 90 istniejącymi do modernizacji jeszcze w 2026 r., a dokumentację przygotowuje ponad 500 miejsc doraźnego schronienia. W 2026 r. na zadania związane z ochroną ludności w województwie przeznaczono ponad 710 mln zł.
Miasta prowadzą także bazy i narzędzia informacyjne. Wskaźnikowe wyszukiwanie punktów, które mogą pełnić funkcję schronienia, dostępne jest w narzędziu Państwowej Straży Pożarnej „Gdzie się ukryć”. Pamiętać trzeba, że punkt wskazany w bazie nie musi być pełnoprawnym, technicznie hermetycznym schronem.
W województwie mazowieckim podpisane umowy na modernizacje przekraczały wartość 190 mln zł.
