Pałac Lubomirskich stoi w ścisłym centrum Warszawy, przy placu Żelaznej Bramy. Rozpoznaje się go po portyku z kolumnami nad głównym wejściem i kilku etapach przebudowy, które zmieniały formę budynku od XVIII wieku do okresu powojennego.
Jak powstawał pałac i jak się zmieniał?
Nieruchomość powstała na terenach kupionych wcześniej przez rodzinę Radziwiłłów pod koniec XVII i na początku XVIII wieku. Przed 1712 Radziwiłłowie wzniesli tam swoją posiadłość, a w 1730 majątek należał już do architekta Jana Zygmunta Deybla. W połowie XVIII wieku rozpoczęto prace przebudowawcze w stylu późnobarokowym pod kierunkiem Jakuba Fontany, które nie zostały jednak doprowadzone do końca.
W 1790 roku pałac zakupił Aleksander Lubomirski. W latach 1791–1793 budynek przekształcono w stylu klasycystycznym według projektu Jakuba Hempla. W ramach przebudowy dodano kolumnadę z 10 potężnych kolumn, piętrowe oficyny od podwórza oraz piętro w korpusie głównym. W okresie tym pałac zamieszkiwała m.in. Rozalia Lubomirska.
Co się działo w pałacu w XIX i na początku XX wieku?
W 1816 roku córka Aleksandra Lubomirskiego sprzedała posiadłość gen. Izydorowi Krasińskiemu. W latach 1828–1834 pałac był własnością rządu Królestwa Polskiego i mieścił urzędy oraz lazaret podczas powstania listopadowego. W 1834 roku właścicielem został finansista Abraham Simon Cohen, a budynek zaczął pełnić funkcje handlowe — urządzono tam sklepy, stragany i małe mieszkania; w 1841 roku dopisano do sąsiedztwa Gościnny Dwór.
W drugiej połowie XIX wieku pałac przechodził dalsze przekształcenia: w 1858 właścicielem został Icek Blass i rozpoczęto organizację publicznych potańcówek w tzw. „salach wiedeńskich”. Prawdopodobnie około 1872 roku na piętrze powstała synagoga, która funkcjonowała do 1940 roku. Przez XIX wiek i początki XX wieku budynek stopniowo podupadał; w 1928 Wacław Moszkowski przekształcił go na kamienicę czynszową i nadbudował o jedno piętro.
Jak pałac ucierpiał w czasie II wojny światowej i jak go odbudowano?
W 1938 roku magistrat kupił nieruchomość i planowano renowację, do której jednak nie doszło z powodu wybuchu wojny. Już we wrześniu 1939 pałac został uszkodzony podczas obrony Warszawy. Po wojnie, w latach 1947–1950, pod kierunkiem Tadeusza Żurowskiego pałac odbudowano, opierając się na klasycystycznym projekcie Jakuba Hempla, lecz obniżono gmach o jedno piętro w porównaniu z jego stanem z 1939 roku.
Jak obrócono Pałac Lubomirskich?
W 1970 roku podjęto decyzję o przesunięciu pałacu na nowe miejsce tak, by zasłonić halę Gwardii i by jego kolumnada zamknęła perspektywę głównej alei Ogrodu Saskiego. Według relacji środowiskowych pomysłodawcą przedsięwzięcia był Marian Spychalski, natomiast plan przygotował Aleksander Mostowski.
Operacja odbyła się w okresie od 30 marca–18 maja 1970 i trwała półtora miesiąca. Pałac odcięto od murów i fundamentów, umieszczono na specjalnych kratownicach i, poruszając go po torach, powoli przesunięto na wyznaczone miejsce. W rezultacie budowlę obrócono o 74 stopnie; inne źródło podaje obrót o 78 stopni. Po zakończeniu prac pałac, bez oficyn, stanął prostopadle do Osi Saskiej.
Co znajduje się przy pałacu i jakie upamiętnienia się tu pojawiły?
Przed pałacem ustawiono cztery kamienne lwy dłuta Jana Biernackiego, które wcześniej stały przed gmachem Ministerstwa Spraw Wojskowych przy ul. 6 Sierpnia. W 1985 roku wzniesiono przed pałacem pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej autorstwa Jana Bohdana Chmielewskiego; monument rozebrano w 1991 roku.
16 listopada 2010 roku przed pałacem odsłonięto Pomnik Tadeusza Kościuszki ufundowany przez bank Citi Handlowy. Pomnik jest repliką rzeźby Antoniego Popiela, którą pierwotnie odsłonięto w Waszyngtonie w 1910 roku. Na wschodniej elewacji znajduje się tablica upamiętniająca obrzucenie 15 sierpnia 1943 tramwaju z hitlerowcami przez oddział Gwardii Ludowej; tablicę odsłonięto w marcu 1952 roku.
W pałacu mają siedziby m.in. Business Centre Club, Centrum Prasowe Pałac Lubomirskich oraz Uczelnia Warszawska im. Marii Skłodowskiej-Curie.



Informacje praktyczne
- Adres: Plac Żelaznej Bramy 10, 00-136 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: pn–pt 9:00–17:00
- Ocena w Mapach Google: 4,6 (316 opinii)