Spacerujesz dziś po Warszawie i zastanawiasz się, gdzie dokładnie było getto? Szukasz konkretnych ulic, punktów orientacyjnych i śladów w przestrzeni miasta? Z tego tekstu dowiesz się, jak przebiegały granice getta warszawskiego i jak odnaleźć je w dzisiejszym układzie ulic.
Gdzie leżało getto warszawskie na mapie miasta?
Getto warszawskie powstało na obszarze dawnej Dzielnicy Północnej, którą często nazywano dzielnicą nalewkowsko-muranowską. Była to gęsto zabudowana część miasta, położona na północ i zachód od przedwojennego Śródmieścia, mniej więcej między dzisiejszymi ulicami Okopową, Towarową, Stawkami, Andersa i rejonem placu Bankowego. To właśnie tutaj przed wojną koncentrowało się życie żydowskiej Warszawy.
W momencie utworzenia w październiku 1940 r. „dzielnica żydowska” zajmowała około 3,07 km², co w praktyce oznaczało ogromny fragment centralno‑północnej Warszawy. W granicach getta znalazły się m.in. ulice Nalewki, Miła, Gęsia, Nowolipki, Leszno, część Żelaznej, a także dzisiejszy Muranów i zachodni skraj Śródmieścia z ulicami Sienną, Śliską, Złotą i Chłodną. Gdy patrzysz dziś na mapę miasta, znaczna część dawnego getta to okolice placu Bankowego, Ogrodu Krasińskich, al. „Solidarności”, al. Jana Pawła II, Anielewicza i Andersa.
Granice getta w 1940 roku
Decyzję o wyznaczeniu obszaru getta podpisano 2 października 1940 r. Za dokument odpowiadał gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer. Granice opisano wtedy bardzo szczegółowo, wyliczając kolejne ulice, po których miała przebiegać linia odgradzająca Żydów od reszty mieszkańców. 16 listopada 1940 r. getto zostało ostatecznie zamknięte, a jego obszar przecięły mury o wysokości około 3 metrów, nadbudowane drutem kolczastym.
W przybliżeniu granica biegła wówczas ulicami: Wielką, Bagno, przez plac Grzybowski, dalej Rynkową, Zimną, Elektoralną, przez plac Bankowy i Tłomackie, następnie ulicami Przejazd, Nalewki, skrajem Ogrodu Krasińskich, Świętojerską, Fretą, Sapieżyńską, Konwiktorską, dalej Stawkami, Dziką, Okopową, Towarową, Srebrną i Złotą. Taki przebieg sprawił, że w środku Warszawy powstało zamknięte, ściśle kontrolowane „miasto w mieście”, w którym upchnięto około 450 tysięcy Żydów.
Duże i małe getto
Na mapie okupacyjnej Warszawy getto dzieliło się na dwie części. Ulica Chłodna rozcinała je na tzw. duże getto na północy i małe getto na południu. Pomiędzy obiema częściami przechodziła ruchliwa arteria, po której jeździły tramwaje „aryjskiej” Warszawy. Dla Żydów oznaczało to dodatkową barierę i kolejną linię straży, dla Niemców – wygodne narzędzie kontroli i blokowania przemytu.
W grudniu 1941 r. odcinek Chłodnej został całkowicie wyłączony z getta. Połączenie między północną i południową częścią dzielnicy zamkniętej zapewniał już tylko wąski przesmyk na skrzyżowaniu Żelaznej i Chłodnej, a od stycznia 1942 r. także charakterystyczna kładka nad ulicą. Po Wielkiej Akcji latem 1942 r. południowy fragment – małe getto – włączono z powrotem do „aryjskiej” części miasta, a getto szczątkowe ograniczono do zwartego obszaru na północy.
Jak przełożyć dawne granice getta na dzisiejszą Warszawę?
Jeśli chcesz sobie wyobrazić, gdzie szły mury getta, najprościej oprzeć się na współczesnych ulicach. Dziś ten teren to w dużej mierze osiedla Muranów, zachodnie krańce Śródmieścia, okolice al. „Solidarności”, a także fragment Woli. Większość przedwojennej zabudowy zniknęła, ale linie dawnych ulic wciąż pomagają się zorientować.
Współczesny układ wygląda następująco: od południa dawne getto dotykało rejonu ulic Siennej, Śliskiej, Złotej i fragmentu dzisiejszej al. Jerozolimskich. Od zachodu opierało się na Okopowej i Towarowej, docierając w okolice obecnych centrów biurowych. Od północy zamykały je okolice ulic Stawki i Anielewicza, a od wschodu rejon Andersa, Bohaterów Getta (Stare Nalewki) oraz Ogrodu Krasińskich.
Najważniejsze ulice i place dawnego getta
Aby łatwiej poruszać się po śladach getta, warto zapamiętać kilka ulic i punktów, które wracają w każdym opisie tego obszaru. To one tworzyły trzon „dzielnicy zamkniętej” i w wielu miejscach są dziś fizycznie oznaczone tablicami, pomnikami czy fragmentami murów.
Do najważniejszych z nich należały:
- Nalewki – główna arteria żydowskiej Dzielnicy Północnej, dziś w dużej mierze zastąpiona przez ul. Bohaterów Getta i Stare Nalewki,
- Miła, Gęsia, Nowolipki – gęsto zabudowane ulice mieszkalne na terenie dzisiejszego Muranowa,
- Leszno – obecne al. Solidarności na odcinku od placu Bankowego do okolic sądów,
- Chłodna i Żelazna – oś dzieląca duże i małe getto, miejsce słynnej kładki nad jezdnią,
- Stawki – ulica, przy której znajdował się Umschlagplatz, stacja wywózkowa do Treblinki,
- Plac Muranowski i okolice dzisiejszego POlin – teren najcięższych walk w czasie powstania w getcie.
Jakie miejsca widać dziś na terenie dawnego getta?
Choć w wyniku likwidacji getta Niemcy zniszczyli około 12% przedwojennej zabudowy Warszawy, wiele punktów wciąż pozwala precyzyjnie wskazać, gdzie przebiegały jego granice. W planowaniu spaceru po tych miejscach pomagają zarówno oznaczenia w terenie, jak i współczesne szlaki edukacyjne, np. trasy przygotowane przez Żydowski Instytut Historyczny czy miasto stołeczne Warszawa.
Warto spojrzeć na te lokalizacje jak na gęstą sieć punktów pamięci, która oplata sporą część centrum. Każdy z nich opowiada inny fragment historii: od codzienności za murem, przez opór zbrojny, po deportacje do Treblinki. Dzięki temu łatwiej zrozumieć, że pytanie „gdzie było getto?” dotyczy znacznie większego obszaru niż pojedyncza ulica czy plac.
Pozostałości murów – Sienna i Złota
Jednymi z najbardziej poruszających śladów getta są zachowane fragmenty murów przy ulicach Sienna 55 i Złota 62. To miejsce, od którego wiele tras zwiedzania zaczyna się symbolicznie i dosłownie „na granicy” dawnej dzielnicy żydowskiej. Na Siennej zachował się mur między posesjami 53 i 55, wykorzystany przez Niemców jako element ogrodzenia „małego getta”.
Ten ok. 3‑metrowy odcinek jest częściowo „niepełny” – dwie cegły zostały w 1989 r. przewiezione do Muzeum Holocaustu w Waszyngtonie. Drugi fragment, przy Złotej 62, to część ściany przedwojennego budynku o wysokości ok. 6 metrów. Pojedyncze cegły z tego miejsca trafiły do Yad Vashem w Jerozolimie oraz muzeów w Houston i Melbourne. Stojąc między Sienną a Złotą, stoisz jednocześnie na dawnym skraju „małego getta” i tuż przy ruchliwym dziś centrum miasta.
Ulica Próżna i plac Grzybowski
Jeśli szukasz fragmentu miasta, gdzie zachowała się zabudowa z obu stron dawnej ulicy getta, znajdziesz go na Próżnej. Zachodni fragment ulicy, pomiędzy Zielną a placem Grzybowskim, włączono do getta w listopadzie 1940 r., by kilka miesięcy później go z niego wyłączyć. Kamienice z końca XIX wieku przetrwały wojnę, zostały wpisane do rejestru zabytków, a część z nich odrestaurowano w latach 2013–2014.
Próżna i sąsiadujący z nią plac Grzybowski pokazują, jak blisko przedwojenne centrum miasta stykało się z żydowską dzielnicą. Przed wojną działały tu żydowskie sklepy, zakłady rzemieślnicze, biura i mieszkania. Dziś możesz tu dosłownie dotknąć fasad, które widziały zarówno utworzenie getta, jak i jego likwidację.
Muranów – serce dawnego dużego getta
Dzisiejszy Muranów to miejsce, gdzie getto było najgęściej zaludnione. W latach 1940–1942 mieszkało tu nawet 460 tysięcy Żydów przesiedlonych z Warszawy i okolic. Przed wojną rejon ten był nazywany Dzielnicą Północną. Stały tu synagogi, domy modlitwy, szkoły, tysiące sklepów i warsztatów. Było to centrum kultury jidysz, miejsce działania partii politycznych, redakcji gazet, teatrów i kin.
Po powstaniu w getcie wiosną 1943 r. teren dużego getta Niemcy zamienili w „pustynię kamienno‑ceglaną”. Na gruzach wzniesiono powojenne osiedla o niskiej, socrealistycznej zabudowie. Spacer między dzisiejszym Muzeum POLIN, ulicami Anielewicza, Zamenhofa, Dubois i Andersa to w praktyce spacer po środku dawnego dużego getta.
Jakie punkty pamięci wyznaczają dziś granice getta?
Oprócz samych ulic, które prowadzą śladem murów, w dawnej dzielnicy zamkniętej znajdziesz szereg miejsc pamięci. Są one rozmieszczone dość gęsto, co dobrze pokazuje, jak duży fragment Warszawy został przekształcony w getto. Wiele z nich leży dokładnie tam, gdzie przebiegały ważne linie graniczne, punkty przejściowe czy miejsca koncentracji ludności.
Warto ułożyć sobie w głowie prostą mapę: od Siennej i Złotej na południu, przez Chłodną i Leszno, po Stawki i Miłą na północy. Pomiędzy nimi znajdują się miejsca takie jak wejście do Ogrodu Krasińskich od Nalewek, pomnik Bohaterów Getta, Umschlagplatz czy kopiec Anielewicza. Każde z nich pozwala dokładniej zlokalizować dawny obszar getta w dzisiejszej przestrzeni miasta.
Most nad Chłodną
Na skrzyżowaniu ulic Chłodnej i Żelaznej znajdował się symboliczny punkt dzielący duże i małe getto. W styczniu 1942 r. nad jezdnią zbudowano tu drewniany most z długimi, pięćdziesięciostopniowymi schodami z obu stron. Konstrukcja pozwalała Żydom przejść z jednej części dzielnicy zamkniętej do drugiej ponad ulicą, po której poruszała się „aryjska” komunikacja.
Most zaprojektowała firma Schmied i Muentzermann, a sfinansowała Rada Żydowska. Mieszkańcy nazywali go „mostem westchnień”, bo z jego wysokości mogli spojrzeć na niedostępną dla nich Warszawę po drugiej stronie kordonu. Po Wielkiej Akcji latem 1942 r. most rozebrano. Dziś w jego miejscu stoi instalacja Kładka Pamięci, która zaznacza dawny przebieg przeprawy i ułatwia czytanie przestrzeni: pod tobą biegła kiedyś granica między dwiema częściami getta.
Umschlagplatz przy Stawkach
Na ulicy Stawki 5/7 i 10 znajdował się w czasie okupacji teren magazynów i ramp kolejowych, który Niemcy nazwali Umschlagplatz. Z początku pełnił funkcję punktu kontrolującego handel między gettem a „aryjską” częścią miasta. Od 22 lipca 1942 r. miejsce to stało się stacją wywózek do obozu zagłady w Treblince.
W ciągu dwóch miesięcy tzw. Wielkiej Akcji naziści deportowali stąd około 300 tysięcy Żydów, czyli 75% mieszkańców getta. W 1943 r. przez Umschlagplatz przeszło dodatkowo ponad 40 tys. osób kierowanych do Treblinki i obozów na Lubelszczyźnie, m.in. Majdanka, Trawnik i Poniatowej. Dziś w tym miejscu stoi pomnik w formie stylizowanego wagonu kolejowego. Po obu stronach ulicy zachowały się przedwojenne budynki szkolne, które znajdowały się w bezpośrednim sąsiedztwie ramp, dając czytelny punkt odniesienia dla dawnych granic.
Pomnik Bohaterów Getta i Muzeum POLIN
Na terenie dawnego placu przy ulicy Zamenhofa stoi dziś Pomnik Bohaterów Getta, odsłonięty w 1948 r. To centralny punkt pamięci o powstaniu w getcie, którego walki toczyły się m.in. w rejonie placu Muranowskiego, ulic Zamenhofa i Franciszkańskiej. W 1946 r. w tym samym miejscu stanął wcześniejszy, mniejszy pomnik autorstwa Leona Suzina, symbolizujący włazy kanałowe wykorzystywane przez bojowników do łączności ze stroną „aryjską”.
W 2013 r. naprzeciw pomnika otwarto Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN, które stoi w samym sercu dawnego dużego getta. Tu wcześniej mieściły się m.in. koszary artylerii i budynki więzienia wojskowego, a w czasie okupacji druga siedziba warszawskiego Judenratu przy ul. Zamenhofa 19. Gdy stoisz na placu przed muzeum, otacza cię przestrzeń, po której w 1941 r. poruszało się nawet 450 tys. ludzi stłoczonych na obszarze 307 hektarów.
Bunkier Anielewicza przy Miłej
U zbiegu ulic Miłej i Dubois (dawniej Miła 18) znajdował się jeden z najważniejszych punktów wojskowych w getcie – bunkier dowództwa Żydowskiej Organizacji Bojowej. Powstał pod ruinami kamienicy zniszczonej we wrześniu 1939 r., należącej do osób z żydowskiego półświatka. Bunkier był dobrze wyposażony w broń, żywność, miał doprowadzoną wodę i prąd.
8 maja 1943 r. Niemcy odkryli schron. Część cywilów wyszła na wezwanie i została wzięta do niewoli. Około 120 bojowników, w tym dowódca powstania Mordechaj Anielewicz, popełniło samobójstwo, gdy do wnętrza zaczęto wpuszczać gaz. Po wojnie nie przeprowadzono tu ekshumacji. W 1946 r. usypano w tym miejscu kopiec z gruzów okolicznych domów – dziś znany jako Kopiec Anielewicza. To jedno z tych miejsc, które pokazuje, że granice getta to nie tylko mury, ale też podziemna sieć schronów i przejść, wyryta w tym samym obszarze, po którym dziś spokojnie spacerujesz.
Jak samodzielnie „odczytać” teren dawnego getta?
Jeśli chcesz sam zlokalizować, gdzie dokładnie przebiegały granice getta, możesz potraktować miasto jak żywą mapę. Pomoże ci w tym kilka prostych kroków, które łatwo zastosować przy planowaniu krótkiego spaceru lub dłuższego przejścia śladami dawnej dzielnicy.
Warto przejść kolejne etapy trasy zwracając uwagę na różnicę skali: od pojedynczego muru na podwórku, przez całe kwartały zabudowy, po otwarte place, które powstały na miejscu zrównanych z ziemią ulic. Dzięki temu inaczej wybrzmi pytanie, „gdzie było getto w Warszawie?” – obejmie nie tylko punkty na mapie, ale całe fragmenty dzisiejszego miasta.
Propozycja krótkiej trasy po śladach granic getta
Dla orientacji w topografii dawnego getta możesz wykorzystać skróconą wersję jednego z popularnych szlaków spacerowych, zaczynając od Siennej i kończąc w rejonie Muranowa. To dobra metoda, żeby połączyć suche dane o ulicach i liczbach z realnym doświadczeniem przestrzeni:
- Start przy fragmentach muru getta na Siennej 55 i Złotej 62,
- Przejście w stronę Chłodnej i skrzyżowania z Żelazną – miejsce dawnego mostu,
- Odcinek wzdłuż al. Solidarności w rejonie dawnych sądów na Lesznie,
- Przejście w stronę ulicy Stare Nalewki i bramy Ogrodu Krasińskich,
- Wejście w rejon Muranowa – pomnik Bohaterów Getta i Muzeum POLIN,
- Zakończenie przy Umschlagplatzu na Stawkach i Kopcu Anielewicza przy Miłej.
