Zamek w Ząbkowicach Śląskich – historia, zwiedzanie, ciekawostki

Ruiny zamku w Ząbkowicach Śląskich są udostępnione do zwiedzania z przewodnikiem o godzinach 10:00, 11:30, 13:30 i 15:00, a bilety nabywa się w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ulicy Krzywej 1. Ta renesansowa warownia, zaprojektowana przez Benedykta Rejta, kryje w swoich murach nie tylko 700 lat burzliwych dziejów, ale także unikatowe w skali europejskiej rozwiązania architektoniczne. Poznaj fascynującą historię i praktyczne wskazówki dotyczące odwiedzin tej niezwykłej atrakcji.

Jak rodziła się potęga ząbkowickiej warowni?

Najstarsza zachowana do dziś wzmianka o zamku warownym we Frankenstein pochodzi z 1321 roku i wskazuje na jego gotycki rodowód sięgający pierwszej ćwierci XIV stulecia. Inicjatywę budowy przypisuje się najczęściej Bernardowi zwanemu Statecznym, panu na Jaworze, Świdnicy i Ziębicach, choć część historyków wskazuje na jego ojca – księcia Bolka I Surowego. Zamek wzniesiono na stromej skarpie nadrzecznej, wykorzystując naturalne walory obronne terenu, a jego pierwotny układ oparto prawdopodobnie na nieregularnym planie zbliżonym do owalu.

W 1335 roku doszło tu do wydarzeń, które odbiły się szerokim echem w kronikach. Następca Bernarda, Bolko II, odmówił margrabiemu morawskiemu Karolowi Luksemburskiemu hołdu lennego, co Karol potraktował jako akt otwartego buntu. Wysłane pod ząbkowicką warownię oddziały zbrojne okazały się jednak zbyt słabe, by przełamać determinację obrońców i grube mury – zakończyło się to klęską napastników i wzięciem 150 rycerzy do niewoli. Co ciekawe, Bolko II nie potrafił przekuć tego militarnego triumfu w zwycięstwo polityczne, bo już rok później z niejasnych do końca powodów dobrowolnie uznał się lennikiem Karola, oddając miasto i zamek pod zwierzchnictwo korony czeskiej.

Oblężenia i zmiany właścicieli

Druga połowa XV wieku przyniosła zamkowi wyjątkowo burzliwy okres. Gdy w 1467 roku wybuchł otwarty konflikt między czeskim królem Jerzym z Podiebradów a stanami śląskimi, połączone oddziały mieszczan wrocławskich, świdnickich i nyskich przez dziesięć dni bezskutecznie atakowały mury. Przełom nastąpił dopiero po sprowadzeniu z Nysy potężnego działa, nazywanego przez kronikarzy wielką puszką – ważyło ono 80 cetnarów i było ciągnięte przez 24 konie, a strzelało pociskami o masie aż 100 kilogramów. Dopiero widok tej machiny skłonił załogę do kapitulacji.

Wkrótce potem, 15 lipca 1467 roku, zamek został odbity przez syna króla Jerzego – Victorina z Podiebradów – na czele czterotysięcznej armii wspomaganej oddziałami saskimi i brandenburskimi. Zdobyta od wrocławian wielka puszka, której wartość szacowano na tysiąc dukatów, została przewieziona do Pragi jako cenne trofeum wojenne. Niestety, już w następnym roku walki rozgorzały na nowo i w 1468 roku ząbkowicka warownia została zburzona z rąk oddziałów reprezentujących skonfliktowanego z królem biskupa wrocławskiego. Ostatnim akordem burzliwego stulecia było oblężenie i zdobycie zamku w 1489 roku przez wojska króla Węgier Macieja Korwina, które okupowały go aż do śmierci władcy.

Renesansowa rezydencja Karola I – nowa jakość na Śląsku

Przełomowy moment w historii zamku nastąpił w 1524 roku, kiedy to książę Karol I Podiebrad postanowił ustanowić w Ząbkowicach główną siedzibę księstwa. Decyzja ta podyktowana była nie tylko ambicjami władcy, ale również koniecznością poczynienia inwestycji na miarę potrzeb rozwijającego się organizmu państwowego. W tym samym czasie zlecił on wybitnemu architektowi – Benedyktowi Rejtowi, twórcy słynnej Sali Władysławowskiej na praskich Hradczanach – zaprojektowanie nowoczesnej rezydencji, która miała łączyć funkcje mieszkalne z zaawansowanym systemem obronnym.

Prace postępowały z imponującą dynamiką. Do 1532 roku całkowicie wzniesiono i zadaszono trzy trójkondygnacyjne skrzydła zamku, które założono na potężnym czworoboku o wymiarach 62 na 65 metrów. Czwartego skrzydła – północnego – nigdy nie ukończono, a oficjalną przyczyną wstrzymania prac była tak zwana trwoga turecka, czyli obawa przed inwazją wojsk Imperium Osmańskiego na Węgry. Rzeczywistym powodem był jednak rozbuchany rozmach budowlany, który przekroczył możliwości finansowe księcia, zmuszając go do skoncentrowania ograniczonych już środków na budowie ziemnych fortyfikacji wokół miasta. Po śmierci Karola w 1536 roku jego synowie nie byli zainteresowani kontynuowaniem inwestycji w Ząbkowicach, skupiając się na wyposażaniu rezydencji w Oleśnicy.

Zamek stał się przedmiotem listów zastawnych i został oddany w dzierżawę, a w 1569 roku księstwo ziębickie powróciło na własność króla Czech. Jednym z pierwszych starostów ząbkowickich został Fabian von Reichenbach, za którego sprawą rozbudowano umocnienia obronne i połączono warownię z miastem. To właśnie te inwestycje pozwoliły załodze odeprzeć w 1632 roku oblężenia podejmowane zarówno przez oddziały cesarskie, jak i szwedzkie.

Ząbkowicki zamek był pierwszą renesansową rezydencją na Śląsku wyposażoną w kaponiery – elementy fortyfikacyjne spotykane ówcześnie jedynie w południowej Europie.

Architektoniczne nowatorstwo w murach warowni

Zamek reprezentował zupełnie nową jakość w budownictwie obronnym tej części Europy. Jego narożniki flankowały dwie trójkondygnacyjne basteje usytuowane po przekątnej, co umożliwiało flankowy ostrzał artyleryjski wzdłuż murów niemal na pełnym ich obwodzie. W bastejach tych do dziś widoczne są działobitnie i kanały odprowadzające dymy prochowe. Wieńcząca szczyty murów dekoracyjna attyka pełniła jednocześnie funkcję osłony dla stanowisk straży, a jej otwory były w rzeczywistości kunsztownie zamaskowanymi strzelnicami.

Wjazdu na dziedziniec broniła potężna wieża bramna z furtą dla pieszych i reprezentacyjnym przejazdem, nad którym wmurowano herb Karola Podiebrada: orła książąt ziębicko-oleśnickich i szachownicę świdnicką. Sam portal zakończony ostrołukiem z ciosanego kamienia celowo nawiązywał surowością do tradycji gotyckiej. Reprezentacyjne funkcje pełniło skrzydło wschodnie, mieszczące dwie olbrzymie sale: izbę stanów oraz salę rycerską – każda o wymiarach 22 na 9,4 metra. Ich sklepienia i stropy do dziś pobudzają wyobraźnię badaczy.

Dziedziniec o boku około 37 metrów okalały drewniane renesansowe krużganki, będące – obok tych na Wawelu i w Brzegu – jednymi z najwcześniejszych tego typu rozwiązań na ziemiach polskich. Na szczególną uwagę zasługuje również zachowany tynk wieży alkierzowej noszący ślady pierwszego znanego na Śląsku renesansowego boniowania, czyli profilowania naśladującego układ kamiennych bloków. Ta dekoracyjna technika stanowiła absolutną nowość na północ od Alp.

Unikatowy system kanalizacyjny i ślady niedokończonych prac

Prawdziwym ewenementem technicznym był zamkowy system kanalizacyjny, wyprzedzający swoją epokę o stulecia. Przewody spustowe odprowadzające nieczystości umieszczono bezpośrednio w grubości murów, gdzie kończyły swój bieg w zamkowej fosie. Całość spłukiwana była gromadzoną w tym celu deszczówką, co gwarantowało skuteczność działania nawet przy ograniczonym dostępie do bieżącej wody. To rozwiązanie, dziś oczywiste, w XVI wieku było szczytem inżynieryjnego kunsztu.

Wędrując dziś po północnej części zamku, można zobaczyć niezwykłe pamiątki po przerwanej budowie. Na poziomie przyziemi widoczne są tak zwane kieszenie nasadowe – miejsca przygotowane pod potężne sklepienia piwniczne. Wyżej, w murach obwodowych, zachowały się kamienne wypusty-strzępy stanowiące zaczątki przyszłych ścian działowych. Dzięki tym detalom z dużą precyzją można wskazać, gdzie miały znajdować się poszczególne komnaty, sienie i izby. Ruina sprawia złudne wrażenie, jakby roboty zostały przerwane zaledwie przed chwilą.

Upadek i powolna droga do odrodzenia

Poważnych zniszczeń zamek doznał w lipcu 1646 roku, gdy został zdobyty ogniem artylerii przez cesarskie oddziały marszałka Rajmunda Montecuccoliego. Z rozkazu dowódcy wysadzono wówczas mury kurtynowe, basteje i część skrzydeł mieszkalnych. Częściowa odbudowa książąt von Auersperg z 1654 roku koncentrowała się przede wszystkim na odtworzeniu funkcji mieszkalnych przy jednoczesnym całkowitym pominięciu fortyfikacji – obiekt bezpowrotnie utracił wtedy walory obronne. Nakłady na utrzymanie z biegiem lat stawały się coraz skromniejsze i już na początku XVIII wieku stan techniczny budowli był na tyle zły, że w 1728 roku wyprowadzono z niej urzędy ziemskie.

Dzieła destrukcji dopełnił tragiczny pożar z 1784 roku, który strawił więźbę i poszycia dachowe, zamieniając rezydencję w wypaloną skorupę. Paradoksalnie, w XIX stuleciu opuszczony gmach wciąż zachwycał romantyczną malowniczością i przyciągał artystów. Polski ekonomista i dramaturg Fryderyk Skarbek, który nocował w ruinie w 1826 roku, odnotował: miasteczko ma piękna ruinę starego zamku. Później w wieży zamkowej działało niewielkie muzeum regionalne oraz schronisko turystyczne, a część pomieszczeń zaadaptowano nawet na potrzeby miejskiego teatru.

Po II wojnie światowej zabytek podzielił los wielu dolnośląskich obiektów – jego wyposażenie rozparcelowano i częściowo rozkradziono, a pod mury podłożono ogień, który strawił pozostałe jeszcze drewniane elementy konstrukcyjne. Prace zabezpieczające prowadzone etapami od lat 60. XX wieku miały ograniczony zakres z powodu chronicznego braku środków. Dopiero po 2010 roku rozpoczęto starania o kompleksową rewitalizację, a do 2017 roku udało się odbudować jedną z bastei, zabezpieczyć sklepienia w wieży bramnej i odtworzyć wieńczącą ją attykę. Wzmocniono też korony wszystkich murów w miejscach grożących zawaleniem.

Jak zaplanować zwiedzanie zamku?

Ruiny zamku książęcego znajdują się przy ulicy Krzywej 57, na wysokiej skarpie w południowej części Ząbkowic Śląskich, zaledwie kilka minut spacerem od Rynku. Osoby podróżujące pociągiem powinny z dworca skierować się na południe w stronę centrum i podążać ulicą Armii Krajowej aż do skrzyżowania z ulicą Krzywą. W bezpośrednim sąsiedztwie zamku nie ma wydzielonych parkingów – samochód najlepiej zostawić przy ulicy Ciasnej lub na jednym z miejsc w Rynku.

Zwiedzanie odbywa się wyłącznie w towarzystwie przewodnika i trwa do półtorej godziny. Należy pamiętać, że bilety uprawniające do wejścia na zamek można zakupić tylko w Izbie Pamiątek Regionalnych przy ul. Krzywej 1, skąd pracownicy zabierają turystów na miejsce. Obiekt czynny jest codziennie przez cały rok w godzinach od 9:30 do 17:30, z wyjątkiem kilku świąt: Nowego Roku, Niedzieli Wielkanocnej, Wszystkich Świętych i pierwszego dnia Bożego Narodzenia. Ostatnie wejście odbywa się pół godziny przed zamknięciem.

Zwiedzanie zamku odbywa się wyłącznie z przewodnikiem, a planowanie wizyty warto rozpocząć od sprawdzenia godzin wejść na oficjalnej stronie Ząbkowickiego Centrum Kultury i Turystyki, by uniknąć rozczarowania.

Godziny i zasady zakupu biletów

Wejścia z przewodnikiem odbywają się cztery razy dziennie o stałych porach. Do nabycia biletów ulgowych uprawnieni są uczniowie, studenci, emeryci, renciści, osoby z niepełnosprawnościami wraz z opiekunami, a także członkowie PTTK – po okazaniu odpowiedniej legitymacji. Dzieci do lat czterech wchodzą bezpłatnie, a dla grup zorganizowanych liczących minimum 10 osób przewidziano specjalne cenniki. Warto rozważyć zakup biletu łączonego, obejmującego również wstęp na Krzywą Wieżę i do Laboratorium Frankensteina.

Czy Frankenstein narodził się na Dolnym Śląsku?

Niemiecka nazwa Ząbkowic – Frankenstein – po raz pierwszy pojawiła się w dokumentach z 1287 roku. Kojarzy się ona nieodparcie z bohaterem powieści Mary Shelley, co od lat rozpala wyobraźnię poszukiwaczy sensacji i miłośników literatury grozy. Jedna z najśmielszych hipotez wiąże tytuł książki z makabrycznymi wydarzeniami, które rozegrały się właśnie tutaj na początku XVII wieku. Gdy miasto nawiedziła epidemia dżumy, a choroba w dziwny sposób ominęła sąsiednie miejscowości, podejrzenie natychmiast padło na siły nieczyste.

W wyniku miejskiego śledztwa pojmano ośmiu grabarzy, którzy po poddaniu torturom przyznali się do rozsypywania trucizny, by zarabiać na pochówkach, a także do okradania grobów, bezczeszczenia zwłok i kanibalizmu. Proces opisała w 1606 roku augsburska gazeta Newe Zeyttung: W mieście Frankenstein na Śląsku pojmano ośmiu grabarzy (…). Ci po torturach zeznali, że sporządzili zatruty proszek i tenże kilka razy w domach rozsypywali (…). Rozcinali także brzemienne kobiety i wyjmowali z nich płody, a serca młodych dzieci zjadali na surowo. Skazanych spalono żywcem na stosie, a historia stała się głośna w całej Europie i z pewnością dotarła do uszu Mary Shelley, miłośniczki dramatów grozy.

Wątek ząbkowicki nie jest jednak jedynym wyjaśnieniem tajemnicy inspiracji angielskiej pisarki. We wrześniu 1814 roku szesnastoletnia wówczas Mary, tułająca się po Europie z ukochanym poetą Percym Shelleyem, dotarła nad Ren w okolice zamku, w którym przed laty żył Konrad Dippel – lekarz oskarżany o rozkopywanie grobów w celu prowadzenia bliżej nieokreślonych eksperymentów anatomicznych. Zamek ten, zupełnie jak dolnośląskie miasto, nosił nazwę Frankenstein. Która z tych mrożących krew w żyłach opowieści faktycznie pobudziła wyobraźnię pisarki, pozostaje tajemnicą – ale obie splotły się z historią Ząbkowic na zawsze.

Makabryczny proces ząbkowickich grabarzy z 1606 roku, opisany przez ówczesną prasę, obrósł legendą i według niektórych badaczy mógł zainspirować Mary Shelley do napisania słynnej powieści o doktorze Frankensteinie.

Co jeszcze warto zobaczyć w Ząbkowicach Śląskich?

Będąc pod zamkiem, koniecznie trzeba zajrzeć na Krzywą Wieżę przy ulicy Świętego Wojciecha. Jej odchylenie od pionu wynosi obecnie aż 2,14 metra i stale postępuje, a z tarasu widokowego rozpościera się wspaniała panorama miasta z ruiną zamku w południowej części widnokręgu. Przyczyną utraty stabilności przez tę gotycką budowlę były najprawdopodobniej wstrząsy tektoniczne z września 1590 roku.

Miłośników etnografii i historii codzienności zainteresuje Izba Pamiątek Regionalnych mieszcząca się w Dworze Rycerza Kauffunga – najstarszym zachowanym budynku mieszkalnym w Ząbkowicach. W jego piwnicach ulokowano nawiązujące do powieści Shelley Laboratorium Frankensteina, którego forma i wyposażenie stanowią luźną, groteskową interpretację książkowych wydarzeń. Ze względu na specyficzny charakter eksponatów przedstawiających anatomiczne cechy organizmów, zwiedzanie tego przybytku z młodszymi dziećmi może być dla nich nieco niepokojące. Dla spragnionych dalszej eksploracji okolicy interesującą opcją jest szlak turystyczny „Śladami dr Frankensteina” łączący ząbkowickie atrakcje oraz czeski zamek w Vizmburku.