Największy wodospad na świecie – gdzie się znajduje?

Największy wodospad na świecie pod kątem wysokości to Salto Angel w Wenezueli – jego mierzony od krawędzi płaskowyżu spadek sięga 979 metrów. Tytuł ten bywa jednak przedmiotem sporów, bo pomiary z 2016 roku wskazują, że południowoafrykańska Tugela może mieć 983 metry. W dalszej części artykułu wyjaśniamy, gdzie dokładnie leżą oba kolosy, czym różnią się od siebie i dlaczego warto spojrzeć na nie także przez pryzmat innych kryteriów wielkości.

Salto Angel – wenezuelski rekordzista czy niedoceniony sąsiad?

Salto Angel, znany też pod rdzenną nazwą Kerepakupai Merú, znajduje się we wschodniej Wenezueli na terenie Parku Narodowego Canaima. Woda wypływa z północnej ściany Auyantepui, czyli „Diabelskiej Góry”, a najdłuższy ciągły odcinek pionowego opadu mierzy 807 metrów. Ze względu na tropikalny klimat najlepsze warunki do podziwiania wodospadu panują od czerwca do grudnia, kiedy opady sprawiają, że kaskada jest najszersza i najgłośniejsza.

Mimo upływu lat dotarcie do Salto Angel wciąż stanowi nie lada wyprawę. Najczęściej startuje się z miasteczka Canaima, do którego dolatuje się awionetką z Caracas, a następnie płynie łodzią przez dopływy rzeki Caroni. Ostatni etap to piesza wędrówka przez gęstą dżunglę aż do punktu widokowego Mirador Laime. W porze suchej, gdy poziom wody spada, niektóre partie wodospadu mogą wręcz zanikać, odsłaniając nagą skałę i pokazując, jak bardzo sezon wpływa na charakter tego miejsca.

Całkowita zmierzona wysokość Salto Angel wynosi 979 metrów, co daje mu tytuł najwyższego nieprzerwanego wodospadu na świecie.

Jak odkryto wodospad i skąd wzięła się jego nazwa?

Chociaż dla miejscowych plemion Pemon kaskada istniała od zawsze, świat dowiedział się o niej za sprawą amerykańskiego pilota Jamesa „Jimmie” Angela. W latach 30. XX wieku, podczas lotu nad Gran Sabana w poszukiwaniu złota, natknął się na potężny strumień spadający z Diabelskiej Góry. W 1937 roku wrócił tam z zamiarem lądowania na szczycie, jednak jego samolot utknął w błocie, a on sam wraz z żoną i jednym towarzyszem przedzierał się przez dżunglę aż 11 dni, by wrócić do cywilizacji. Wrak maszyny przez 33 lata pozostał na płaskowyżu, zanim trafił do Muzeum Lotnictwa w Maraca.

Nazwa „Salto Angel” przyjęła się na cześć pilota, choć rdzenna ludność od pokoleń używała określenia Kerepakupai Merú, czyli „wodospad najgłębszego miejsca”. W 1960 roku, zgodnie z ostatnią wolą Angela, jego prochy rozsypano nad kaskadą, co na trwałe związało jego historię z tym zakątkiem Wenezueli.

Tugela – cztery metry przewagi czy niedokładność pomiaru?

Drugi najwyższy wodospad – a według części badaczy pierwszy – leży w Republice Południowej Afryki, w Parku Narodowym Royal Natal na terenie Gór Smoczych. Tugela to złożony układ pięciu swobodnie opadających progów, których łączny spadek mierzony od krawędzi wynosi 947–948 metrów. Rzeka o tej samej nazwie cechuje się jednak sezonowością – poza porą deszczową jej nurt potrafi znacznie osłabnąć, a nawet na pewien czas zupełnie zaniknąć.

W 2016 roku czescy naukowcy przedstawili zaktualizowane pomiary, według których całkowita wysokość Tugeli sięga 983 metrów, czyli o cztery metry więcej niż wenezuelski rekordzista. Różnica wynika z innych metod uwzględniających nie tylko pionowy spadek, ale i odcinki nachylone. Choć wynik ten nie został powszechnie uznany przez wszystkie światowe instytucje, na nowo rozpalił dyskusję o tym, który wodospad naprawdę zasługuje na miano najwyższego.

Nowe pomiary z 2016 roku przypisują Tugeli 983 metry, co stawiałoby ją ponad Salto Angel.

Różne oblicza wielkości – co decyduje o rekordzie świata?

W klasyfikacji wodospadów pojęcie „największy” wymaga doprecyzowania, ponieważ bierze się pod uwagę co najmniej kilka niezależnych od siebie parametrów. Sam Salto Angel jest bezkonkurencyjny pod względem całkowitej wysokości, jednak pod kątem szerokości czy objętości przepływającej wody ustępuje innym gigantom. Właśnie dlatego w różnych zestawieniach pojawiają się rozbieżne nazwy, a podręcznikowe pierwsze miejsce zależy od przyjętej metodyki.

Aby rzetelnie porównywać wodospady, specjaliści posługują się następującymi kryteriami:

• wysokość całkowita – pionowa odległość od najwyższego punktu do podstawy, z uwzględnieniem ewentualnych odcinków nachylonych,
• szerokość kurtyny wodnej – rozpiętość w linii prostej od jednego krańca do drugiego,
• średnie natężenie przepływu – objętość wody przelewającej się w ciągu sekundy, wyrażana w m³/s,
• powierzchnia spadającej wody – iloczyn wysokości i szerokości oddający wizualną skalę zjawiska.

Wodospad Wiktorii – największa tafla spadającej wody

Na granicy Zimbabwe i Zambii rzeka Zambezi tworzy Wodospad Wiktorii, nazywany lokalnie Mosi-oa-Tunya, czyli „dym, który grzmi”. Jego wysokość to 108 metrów, ale za to szerokość sięga aż 1708 metrów, co czyni go największą ciągłą kurtyną wodną na Ziemi. W porze szczytowej, między lutym a majem, przepływ potrafi przekroczyć 12 800 m³/s, a unosząca się mgła widoczna jest z odległości kilkudziesięciu kilometrów.

Ryk spadającej wody słychać w promieniu 40 km, a rozpryski wznoszą się nawet na 400 metrów ponad krawędź wąwozu. Dzięki temu Wodospad Wiktorii stanowi nie tylko cel turystycznych eskapad, ale też istotne źródło energii – napędza elektrownie zaopatrujące miasta po obu stronach granicy.

Niagara – legenda zbudowana na promocji, nie na wysokości

Wodospad Niagara, choć najbardziej rozpoznawalny na świecie, nie plasuje się w czołówce pod kątem żadnego z fizycznych parametrów. Jego kanadyjska część Horseshoe Falls ma 53 metry wysokości i 790 metrów szerokości, amerykański Bridal Veil Falls sięga zaledwie 20–30 metrów. Fenomen Niagary polega na ogromnym średnim przepływie – 2400 m³/s – i na mistrzowsko prowadzonej przez dziesięciolecia promocji turystycznej. To właśnie tam narodziła się moda na podróże poślubne, a miasteczko zyskało przydomek „Stolicy Miesiąca Miodowego”.

Iguazú – system setek kaskad na granicy dwóch krajów

Na styku Argentyny i Brazylii rozpościerają się Wodospady Iguazú – kompleks liczący ponad 275 oddzielnych progów, rozrzuconych na długości od 2,7 do 3,2 km. Najbardziej spektakularny punkt to Garganta del Diablo (Diabelska Gardziel), gdzie woda opada z wysokości 82 metrów, tworząc nieustającą ścianę piany i pary wodnej. Średni roczny przepływ wynosi tu 1746 m³/s, co plasuje Iguazú w grupie wodospadów o największej objętości transportowanej wody, a sam obszar został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Katarakta w Cieśninie Duńskiej – podwodny kolos

Wszystkie lądowe wodospady bledną przy katarakcie w Cieśninie Duńskiej, która znajduje się pomiędzy Islandią a Grenlandią. Ten podwodny twór, odkryty w 1989 roku, osiąga wysokość 3,5 kilometra i jest wpisany do Księgi Rekordów Guinnessa jako największy podwodny wodospad na Ziemi. Jego powstanie wynika z różnic gęstości mas wody: zimna, cięższa woda arktyczna natrafia na gwałtownie opadającą krawędź szelfu kontynentalnego Grenlandii i spada wzdłuż niego niczym rwąca rzeka.

Katarakta w Cieśninie Duńskiej osiąga wysokość 3,5 km, a w ciągu sekundy przepływa przez nią 3,2 mln m³ wody.

Prąd Wschodniogrenlandzki transportuje lodowate masy z rejonu Svalbardu na południe. Gdy napotykają one płytki łącznik szelfów między Grenlandią a Islandią, tylko wierzchnia, lżejsza warstwa jest w stanie przepłynąć dalej. Cięższa, zimniejsza woda natychmiast opada na dno, tworząc spektakularny podwodny wodospad, którego przepływ – 3,2 mln m³/s – wielokrotnie przewyższa wszystkie naziemne rzeki świata razem wzięte.

Naukowcy z Uniwersytetu w Barcelonie, uczelni islandzkich i francuskich rozpoczęli w sierpniu 2023 roku badania osadów w rejonie katarakty. Analiza warstw sedymentacyjnych ma pomóc odtworzyć historię zmian klimatycznych w północnym Atlantyku, a tym samym lepiej zrozumieć, jak topnienie grenlandzkich lodowców wpływa na intensywność tego zjawiska. Mniejsze zróżnicowanie temperatury i zasolenia sprawia bowiem, że granica między warstwami wody staje się coraz mniej wyraźna, a sam wodospad powoli traci swój impet.

Przegląd wybranych wodospadów – dane techniczne

Poniższe zestawienie pokazuje, jak bardzo różnią się od siebie wodospady uznawane za największe w swoich kategoriach:

Dla Tugeli podano rozpiętość wysokości ze względu na rozbieżne metody pomiarowe i zmienny przepływ rzeki.