Kiedy powstało metro w Warszawie?

Planujesz wycieczkę do stolicy i zastanawiasz się, kiedy powstało metro w Warszawie? Chcesz poznać nie tylko daty, ale też ciekawy, często przemilczany kontekst polityczny i techniczny tej inwestycji? Z tego tekstu dowiesz się, jak od pierwszych planów z początku XX wieku doszło do otwarcia kolei podziemnej w 1995 roku i jak rozwijała się dalej.

Kiedy oficjalnie powstało metro w Warszawie?

Za moment narodzin działającego metra w Warszawie uznaje się 7 kwietnia 1995 roku. Tego dnia otwarto dla pasażerów pierwszy odcinek linii M1, łączący Kabaty z Politechniką. W praktyce była to finałowa faza budowy trwającej od początku lat 80., ale dla mieszkańców właśnie ta data stała się przełomem – po raz pierwszy mogli skorzystać z kolei podziemnej w stolicy.

Sam proces inwestycyjny ruszył znacznie wcześniej. 15 kwietnia 1983 wbito na Ursynowie pierwszy pal stalowy tunelu – tę datę Metro Warszawskie traktuje jako oficjalny start budowy. Pomiędzy 1983 a 1995 rokiem powstawał odcinek Kabaty – Politechnika o długości ok. 11 km, który był potem sukcesywnie przedłużany w kierunku centrum i Bielan. Po kolejnych etapach, trwających łącznie 25 lat, pierwsza linia metra została uznana za ukończoną w 2008 roku.

Co oznacza „powstanie metra” w przypadku Warszawy?

Można spotkać kilka różnych odpowiedzi na pytanie o to, kiedy metro w Warszawie „powstało”. Jedni wskazują dzień otwarcia dla pasażerów, inni decyzję polityczną o budowie. W realiach stolicy przyjęły się trzy daty, każda opisuje inny etap tego samego procesu.

Po pierwsze – 23 grudnia 1982 Rada Ministrów podjęła uchwałę nr 266/82 o budowie pierwszej linii metra. Po drugie – wspomniane już 15 kwietnia 1983, czyli fizyczny początek prac na Ursynowie. Po trzecie – dzień udostępnienia pierwszych stacji mieszkańcom, czyli 7 kwietnia 1995. W kontekście pytania „kiedy powstało metro w Warszawie?” najczęściej przywołuje się właśnie rok 1995, bo dopiero wtedy metro zaczęło pełnić rolę środka transportu dla pasażerów.

Jak wyglądały pierwsze pomysły na metro przed wojną?

Niewielu pasażerów wie, że warszawska kolej podziemna ma swoją historię sięgającą początków XX wieku. Już w 1903 roku pojawiły się pierwsze postulaty, by zbudować w stolicy metro. W kolejnych dekadach koncepcja przechodziła kilka iteracji, zależnych od sytuacji gospodarczej i politycznej.

Kluczowy krok wykonano 22 września 1925, kiedy władze miasta podjęły uchwałę o opracowaniu projektu kolei podziemnej – „Metropolitanu”. Wtedy powstał pomysł dwóch przecinających się linii: północ–południe (od Muranowa do placu Unii Lubelskiej) oraz wschód–zachód (z Woli na Pragę). Prace nad szczegółowymi rozwiązaniami prowadziła m.in. Sekcja Regulacji Miasta w latach 1917–1918, a później Referat Kolei Podziemnej utworzony w 1929 roku.

Plany z lat 30. i pierwsze prace budowlane

W 1938 roku prezydent Stefan Starzyński powołał Biuro Studiów Kolei Podziemnej, które zaktualizowało przedwojenne projekty. Zdecydowano wtedy o wydłużeniu planowanej linii N–S do placu Wilsona i zaproponowano system 7 linii o łącznej długości ok. 46 km. To właśnie wtedy ruszyły pierwsze realne roboty budowlane – przygotowywano się do otwarcia fragmentu linii około połowy lat 40.

Wojna wszystko przerwała. Rozpoczęte prace zostały zniszczone, a po 1945 roku stolica stanęła przed dylematem: czy kontynuować przedwojenny projekt, czy szukać zupełnie nowej formuły podziemnego transportu. Ostatecznie w pierwszych powojennych koncepcjach częściej pojawiała się idea miejskiej kolei szybkiej (SKM) niż klasycznego metra, choć trasa w dużej mierze pokrywała się z dzisiejszą M1, przy czym tylko ok. 7 km miało być tunelowe.

Czym było „metro głębokie” z lat 50.?

Na początku lat 50. XX wieku Warszawa miała już za sobą dwie wojenne katastrofy, ale władze PRL zdecydowały się na spektakularną inwestycję podziemną. W 1950 roku rząd przyjął „Uchwałę o projektowaniu i budowie metra w Warszawie”, otwierając okres tzw. metra głębokiego. Ten epizod przez lata był prawie nieobecny w przestrzeni publicznej, bo objęto go cenzurą GUKPPiW.

Za przygotowanie projektu odpowiadało Biuro Projektów Szybkiej Kolei Miejskiej, później przekształcone w Metroprojekt, którym kierował inż. Mieczysław Krajewski. Szczegółowy plan z 1949 roku przewidywał linię północ–południe ze Żoliborza na Mokotów, z odnogą na Pragę i Targówek Przemysłowy. W założeniach do 1965 roku miały powstać 3 linie o łącznej długości 36–36,5 km.

Dlaczego metro głębokie miało militarny charakter?

Wraz z narastającą zimną wojną do projektu metra mocno włączyli się wojskowi, głównie oficerowie Armii Radzieckiej zajmujący wysokie stanowiska w Ludowym Wojsku Polskim. Jedną z najważniejszych postaci był generał broni Jurij (Jerzy) Brodziłowski, szef wojsk inżynieryjno-saperskich, później Szef Sztabu LWP.

To właśnie on miał zażądać, aby tunel budować w technologii metra głębokiego, nawet 40 metrów pod poziomem terenu i koniecznie z przeprawą pod Wisłą. Cel był przede wszystkim militarny: stworzyć trudną do zbombardowania kolejową przeprawę wschód–zachód, którą da się przeprowadzać składy z pojazdami pancernymi. Średnica tunelu pod rzeką miała umożliwiać przejazd wagonów z czołgami, dlatego projekt różnił się zasadniczo od współczesnych założeń metra miejskiego.

Jak wyglądały prace budowlane i dlaczego je przerwano?

Budowa metra głębokiego zaczęła się od strony Pragi. 22 września 1951 rozpoczęto wiercenie szybów, a w planach znajdowały się m.in. stacje: plac Komuny Paryskiej (obecny plac Wilsona), Dworzec Gdański, Muranów, plac Dzierżyńskiego, plac Defilad, plac Konstytucji i plac Unii Lubelskiej. Z ulicy Próżnej miało odchodzić odgałęzienie przez plac Teatralny, Dworzec Wileński i Szwedzką na Targówek Przemysłowy, gdzie planowano dużą stację techniczno-postojową.

Warszawę szybko dopadł jej największy geologiczny przeciwnik – kurzawka, czyli silnie nawodnione piaski i muły. Drążenie szybów postępowało zaledwie o około 0,5 metra na dobę, co przy ówczesnych technologiach i ograniczonych środkach stawało się problemem nie do opanowania. Próbując walczyć z wodą, stosowano mrożenie gruntu i sprężone powietrze, a tunele planowano wykonywać tarczami o średnicy 6 m (linie szlakowe) i 9,5 m (stacje głębokie). Mimo tego postępy były zbyt wolne i drogie dla zrujnowanej gospodarki.

Odcinek doświadczalny na Pradze

Do 1953 roku w Warszawie powstało 17 szybów pionowych w różnych rejonach miasta – od Szwedzkiej i Radzymińskiej, przez okolice Dworca Gdańskiego, po ścisłe centrum. Pod koniec roku władze podjęły decyzję o ograniczeniu prac do tzw. odcinka doświadczalnego na Targówku Przemysłowym, w rejonie ulic Radzymińskiej i Naczelnikowskiej.

W latach 1954–1957 powstała tam ogromna komora rozjazdowa o objętości ok. 7000 m³ oraz ok. 1270–1300 metrów tunelu szlakowego o średnicy 6 m, z obudową z tubingów żeliwnych produkowanych w Nowej Soli. Po tunelu jeździły nawet górnicze elektrowozy. Ostatecznie jednak w 1957 roku prace zatrzymano, a do 1960 część wyrobisk zalano wodą. Suchy fragment tunelu przez lata wykorzystywała Centralna Piwnica Win Importowanych – magazyn działał tam aż do 2006 roku.

W latach 50. metro w Warszawie istniało pod ziemią, ale nigdy nie przewiozło ani jednego pasażera – fragmenty tuneli zamieniono w magazyny lub zalano, a temat na długi czas objęto cenzurą.

Jak doszło do budowy metra, które działa do dziś?

Po nieudanym epizodzie metra głębokiego władze długo unikały tego tematu w przestrzeni publicznej. Dopiero w latach 70. wrócono do koncepcji metra płytkiego, nawiązującej do przedwojennych wizji. W 1974 roku powołano Dyrekcję Budowy Metra, a Metroprojekt przygotował techniczno-ekonomiczne założenia pierwszej linii prowadzącej z Kabat do Młocin, powiązanej z budową wielkiego osiedla na Ursynowie.

Informacje o nowej inwestycji przez długi czas podlegały ograniczeniom cenzury. 2 kwietnia 1975 Główny Urząd Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk wydał wytyczne, że „wszelkie materiały dotyczące budowy metra w Warszawie należy wstrzymywać do decyzji GUKPPiW”. Dopiero początek lat 80., stan wojenny i zmiana politycznego kursu otworzyły drogę do oficjalnego ogłoszenia inwestycji.

Decyzja z 1982 roku i start budowy w 1983

W 1982 roku rząd PRL podpisał umowę z ZSRR w sprawie pomocy przy budowie metra. 23 grudnia tego samego roku Rada Ministrów przyjęła uchwałę o budowie pierwszej linii. 15 kwietnia 1983 na Ursynowie wbito pierwszy pal, rozpoczynając prace przy tunelu w rejonie przyszłej STP Kabaty. Inwestycja miała także wymiar propagandowy – decyzja ogłoszona przez Wojciecha Jaruzelskiego miała pokazać, że państwo mimo kryzysu realizuje duże projekty infrastrukturalne.

Budowa pierwszego, 11‑kilometrowego odcinka Kabaty – Politechnika trwała aż 12 lat. Pojawiały się problemy finansowe i techniczne, ale prace kontynuowano. Końcowy efekt przekazano mieszkańcom w 1995 roku, gdy metro stało się codziennym środkiem transportu, a nie tylko tematem planów i kronik filmowych.

Jak rozwijała się linia M1 po otwarciu?

Po uruchomieniu pierwszego odcinka, metro w kolejnych latach docierało coraz bliżej centrum. W 1998 roku otwarto stację Centrum, która stała się głównym węzłem przesiadkowym. Budowa trwała dalej w kierunku północnym, aż 25 października 2008 linię uznano za ukończoną, gdy oddano do użytku stacje Stare Bielany, Wawrzyszew i Młociny.

Dzisiejsza linia M1 ma około 23,1 km długości, obejmuje 21 stacji i łączy dzielnice Ursynów, Mokotów, Śródmieście, Żoliborz i Bielany. Całą trasę z Kabat do Młocin pociąg pokonuje w około 38 minut 20 sekund. Metro kursuje zwykle między 5:00 a północą, a w weekendowe noce pociągi jeżdżą dłużej. Każdego dnia z metra korzysta w przybliżeniu 500 tysięcy pasażerów.

Kiedy powstała druga linia metra M2?

Po ukończeniu pierwszej linii, stolica wróciła do dawnego marzenia o połączeniu lewo- i prawobrzeżnej części miasta koleją podziemną. Druga linia metra, oznaczona jako M2, miała wreszcie zrealizować zamysł sprzedwojennych urbanistów i częściowo powielić ideę linii wschód–zachód.

Umowę na budowę centralnego odcinka podpisano w październiku 2009, ale pełne prace ruszyły w 2011 roku, po zakończeniu projektowania i uzyskaniu pozwoleń. Pierwszy, ok. 6‑kilometrowy fragment Rondo Daszyńskiego – Dworzec Wileński otwarto 8 marca 2015, co często uznaje się za datę „powstania” linii M2 w ruchu pasażerskim.

Rozbudowa M2 i najważniejsze etapy

Druga linia metra była rozbudowywana etapami, zarówno w kierunku zachodnim, jak i wschodnim. Pierwsza część odcinka wschodniego – trzy stacje za Dworcem Wileńskim – została otwarta 15 września 2019 i objęła m.in. stację Trocka na Targówku. W międzyczasie postępowały prace na zachód od Ronda Daszyńskiego.

W 2020, 2022 i 2023 roku kolejne fragmenty M2 przedłużały linię przez Wolę na Bemowo, a na wschodzie w stronę Bródna i Zacisza. Dziś linia M2 ma około 19 km długości, 18 stacji i biegnie przez dzielnice Bemowo, Wolę, Śródmieście, Pragę i Targówek, zapewniając drugą oś metra w układzie wschód–zachód.

Warto w tym miejscu uporządkować podstawowe daty związane z powstaniem obu linii w formie zestawienia:

Co jeszcze warto wiedzieć o warszawskim metrze?

Dzisiejsze metro w Warszawie to nie tylko daty budowy i długość linii. To także tabor, bezpieczeństwo, dostępność dla osób z niepełnosprawnościami oraz rozpoznawalne na całym świecie stacje jak Plac Wilsona czy Centrum Nauki Kopernik. Wszystko to sprawia, że odpowiedź na pytanie „kiedy powstało metro w Warszawie” prowadzi w praktyce do całej historii ewolucji systemu transportu podziemnego w mieście.

W codziennym doświadczeniu pasażerów liczy się wygoda i częstotliwość kursowania, ale z perspektywy historycznej metro to także system powiązań politycznych, decyzji gospodarczych i technologicznych przełomów. Od niezrealizowanego „Metropolitanu” z lat 30., przez tajne tunele z lat 50., po nowoczesne składy Siemens Inspiro i Škoda Varsovia – warszawska kolej podziemna kilkukrotnie zaczynała „powstawać”, zanim wreszcie na dobre wjechała na tory w 1995 roku.

W praktyce więc na pytanie „kiedy powstało metro w Warszawie?” najtrafniej odpowiedzieć: jako gotowy, działający system – 7 kwietnia 1995 roku, gdy uruchomiono pierwsze pociągi na linii M1 między Kabatami a Politechniką. Wszystko, co działo się wcześniej – od uchwały z 1925 roku po zalane tunele z Targówka – było długim przygotowaniem do tego dnia.