Kolumna Zygmunta III Wazy stoi na Placu Zamkowym w Warszawie. Monument powstał z fundacji Władysława IV Wazy i od początku pełnił funkcję upamiętnienia władzy królewskiej oraz służył promocji dynastii Wazów.
Projekt i budowa
Koncepcję kolumny opracowali Augustyn Locci i Constantino Tencalla. Posąg króla odlano w brązie po wcześniejszym wykonaniu modelu przez sprowadzonego z Bolonii Clemente Molli; odlew i tablice inskrypcyjne przygotował ludwisarz Daniel Tym. Władysław IV sfinansował budowę, a pomnik odsłonięto 24 listopada 1644 roku. Elementy kolumny przetransportowano Wisłą, a ustawienie na placu poprzedziło rozebranie zabudowań przy Bramie Krakowskiej.
Już w XVII i XVIII wieku kolumna uległa uszkodzeniom i przechodziła renowacje. Prace konserwatorskie prowadzone były m.in. w 1743 roku i w 1810 roku. W XIX stuleciu zmieniano ogrodzenie i do podstawy dodawano ozdobne elementy: w 1854–1855 Henryk Marconi zaprojektował wodotrysk z trytonami zaprojektowanymi przez Augusta Kissa. W latach 1885–1889 przeprowadzono generalną rekonstrukcję, podczas której zwietrzały trzon zlepieńcowy zastąpiono granitowym.
Jak wygląda kolumna?
Pomnik ma około 22 m wysokości, a postać króla mierzy 275 cm. Król przedstawiony jest w archaizowanej zbroi i płaszczu koronacyjnym, z koroną na głowie; w prawej dłoni trzyma szablę, w lewej podtrzymuje oparty o cokół krzyż łaciński. Piersi zdobi order Złotego Runa, prawą nogę opiera na hełmie ze strusimi piórami. Trzon wykonano pierwotnie z miejscowego zlepieńca z Czerwonej Góry, nazywanego później „Zygmuntówką”. Cokół zdobią cztery brązowe tablice z inskrypcjami i cztery spiżowe orły; inskrypcje zawierają między innymi pochwały cnót królewskich i tytuły Zygmunta III.
Zniszczenie i odbudowa po wojnie
Monument został zniszczony przez Niemców podczas powstania warszawskiego w nocy z 1 na 2 września 1944. Posąg upadł w taki sposób, że nie uległ całkowitemu zniszczeniu; utrącono część przedramienia lewej ręki z krzyżem oraz szablę, a z brązowych elementów zaginęły m.in. orły z girlandami oraz niektóre tablice cokołu. Uszkodzoną rzeźbę przewieziono do kościoła św. Anny, a wiosną 1945 została pokazana na wystawie Warszawa oskarża w Muzeum Narodowym.
Inicjatywę odbudowy rozpoczęli pracownicy przemysłu metalowego i związki zawodowe. W lutym powołano Komitet Odbudowy pod przewodnictwem Henryka Golańskiego; projekt rekonstrukcji opracował Stanisław Żaryn. Braki w odlewach uzupełniła firma Braci Łopieńskich według projektu rzeźbiarskiego Józefa Gazego, prace kamieniarskie wykonało przedsiębiorstwo J. Fedorowicza. Nowy trzon wykonano z granitu strzegomskiego; pierwszy blok pękł w kopalni, drugi przywieziono koleją w październiku 1948, a obróbka trwała do marca 1949.
Posąg ustawiono ponownie 12 lipca 1949; figura została przesunięta o 6 metrów w kierunku północno‑wschodnim i obrócona twarzą do ul. Krakowskie Przedmieście. Uroczyste odsłonięcie związane było z oddaniem do użytku Trasy W‑Z i osiedla Mariensztat 22 lipca 1949. Pomnik wpisano do rejestru zabytków w 1965 roku. Dwa pierwsze trzony dawnej kolumny są eksponowane przy Zamku Królewskim.
Ciekawostki
Kolumnę opisał Juliusz Słowacki w wierszu „Uspokojenie”, a Jacek Kaczmarski poświęcił jej wiersz „Kolumna Zygmunta”. Przy pomniku krąży przesąd związany z szablą króla: według podania opuszczenie szabli zwiastuje niebezpieczeństwo dla miasta, a podniesienie — zmianę na lepsze. Czerwono‑czarna grafika przedstawiająca kolumnę posłużyła jako tło we wkładce albumu Icky Thump grupy The White Stripes.
Informacje praktyczne
- Adres: Plac Zamkowy, 00-001 Warszawa — wyznacz trasę w Google Maps
- Ocena w Mapach Google: 4,7 (18 239 opinii)
